Dutch language English language

Voorproefjes - De magnetische stoel voor psychopaten (nr. 10/2003)

Met een magnetisch veld kun je elektrische stroom beïnvloeden. Onze hersenen zijn een en al elektrische stroom. Stel je nu eens voor dat je met een magneet iemands gedrag zou kunnen veranderen. Toekomstmuziek? Niet helemaal.

Nienke Beintema

“Met magnetische stimulatie kun je fascinerende dingen doen”, aldus prof dr Frank Koerselman, hoogleraar psychiatrie verbonden aan het Utrechtse Universitair Medisch Centrum. Samen met dr Jack van Honk van de Universiteit van Utrecht lanceerde hij onlangs een onderzoeksvoorstel om magnetische pulsen in te zetten bij de behandeling van verstokte psychopaten. Justitie keurde het plan vooralsnog echter af. “Ik begrijp volstrekt niet waarom”, zegt Koerselman. “Het is een volkomen veilige techniek. Bovendien vind ik het inhumaan om psychopaten de mogelijkheid op behandeling te onthouden. En het is onverantwoord tegenover de samenleving. Ik denk dat men gewoon bang is voor het onbekende.”

Transcraniële magnetische stimulatie (TMS) berust op een snelle opeenvolging van sterke magnetische pulsen die door de schedel heen (transcranieel) de hersenen prikkelen. Dit is een veelbelovende methode om zonder geneesmiddelen of elektrische schokken bepaalde hersengebieden te stimuleren of juist te remmen.          Wetenschappers experimenteerden al aan het eind van de negentiende eeuw met magnetische zenuwstimulatie. Silvanus Thompson ontdekte in 1910 dat hij in het donker lichtflitsen waarnam als hij met magnetische pulsen zijn netvlies stimuleerde. In 1985 was de techniek zover dat men de duim van een proefpersoon kon laten bewegen door een specifiek stukje hersenschors te stimuleren. “Dit gegeven biedt tal van mogelijkheden voor neurologisch onderzoek”, legt Koerselman uit. “Het remmen van bepaalde hersengebieden bij gezonde proefpersonen levert bijvoorbeeld informatie op over waar functies als spraak precies zetelen. Andersom kun je bij mensen met een verlamming kijken of de fout in het motorische gedeelte van de hersenen zit.” Ook zijn er wetenschappers die onderzoeken of je met TMS epilepsie kunt behandelen, of leer- en geheugenstoornissen oplossen.

Depressie en psychopathie

Een TMS-apparaat bestaat uit een simpel elektrisch circuit met een stroombron, een condensator, een automatische schakelaar die de stroom laat pulseren, en een achtvormige spoel. Het magnetisch veld van een ronde spoel is donutvormig en daardoor niet erg gefocusseerd, maar wanneer de elektrische stroom een acht doorloopt – twee cirkels met een kleine overlap – ontstaan twee tegengesteld draaiende stromen die op het kruispunt van de acht dezelfde richting hebben. Op die plek, bij een TMS-spoel een gebiedje van zo’n twee vierkante centimeter, is het veld maximaal in sterkte. Dat focusgebied wordt heel precies boven een bepaald stukje hersenschors gehouden.

De pulsfrequentie is bepalend voor het effect: een hoge frequentie, bijvoorbeeld vijftig Hz, zorgt ervoor dat de zenuwcellen gemakkelijker elektrische signalen kunnen doorgeven. Een lage frequentie, van een Hz of minder, werkt juist remmend. Waar dat precies door komt, is nog onbekend. Elke puls heeft een stroomsterkte van enkele kiloampères en duurt honderd tot tweehonderd milliseconden. Het magnetisch veld dat daardoor ontstaat, heeft een sterkte van een tot twee tesla – tienduizenden malen sterker dan het magnetisch veld van de aarde. In de hersenschors wekt dit veld stroompjes op; enig schadelijk effect is nooit gevonden.

“Het verhaal begon voor de psychiatrie interessant te worden toen men bij toeval ontdekte dat TMS depressiviteit kan verminderen”, vertelt Frank Koerselman. “Ineens was er de link met emotie en gedrag.” Zijn onderzoeksvoorstel richt zich vooral op het gedeelte van de hersenschors dat net boven de boog van de oogkas ligt: de orbitofrontale cortex. Het gaat hem echter niet om depressieve patiënten, maar om mensen met een psychopathie, een stoornis van inlevingsvermogen en gedrag.  “Maar depressie en psychopathie hebben iets gemeen,” vertelt hij, “namelijk dat ze beide het gevolg zijn van een gebrek aan emotionele regulering in de hersenen.”

In de diepere gedeelten van de hersenen zetelen primaire functies zoals ademhaling, zintuiglijke waarneming en seksualiteit. Ook emoties als angst en inlevingsvermogen hebben daar hun oorsprong: die zijn van essentieel belang om te kunnen overleven en functioneren in een groep. De hersenschors treedt op als regulator. Die analyseert voortdurend wat er gebeurt en stuurt zo nodig bij. “Dat is waar het misgaat bij psychopaten”, zegt Koerselman. “Je kunt zelfs zien op hersenscans dat de orbitofrontale cortex bij hen minder zenuwcellen bevat. Psychopaten kunnen daardoor lustgevoelens en agressie slecht onderdrukken. Tegelijkertijd ontberen ze het inlevingsvermogen om te kunnen inschatten wat ze hun slachtoffer aandoen.”

Dezelfde stoornis is er de oorzaak van dat psychopaten niet leren van straf. Ook therapie, zoals bijvoorbeeld bij TBS, helpt onvoldoende. Een slimme psychopaat kan door de therapie zelfs beter leren liegen en manipuleren. Psychopaten gaan dus doorgaans telkens opnieuw de fout in. Dat is de reden dat Koerselman en zijn collega Jack van Honk een voorstel indienden bij Justitie om te onderzoeken hoe psychopaten reageren op TMS. “Hoe lang TMS effect heeft is nog onduidelijk. Een enkele behandeling heeft slechts een paar uur effect, maar we weten niet wat een serie behandelingen kan doen. Hopelijk kan intensieve TMS-therapie iemand over een drempel heentillen, waardoor hij in het vervolg wel baat heeft bij reguliere TBS-behandeling. We hopen feitelijk de vicieuze cirkel te doorbreken.”

Angstzweet

Justitie is echter huiverig. Men lijkt bang te zijn voor taferelen als in de film One flew over the cuckoo’s nest. Koerselman weerlegt de mogelijke tegenargumenten echter stuk voor stuk. “TMS zou epilepsie kunnen opwekken. Dat is onzin; we weten inmiddels heel nauwkeurig hoe je de machines moet instellen zodat je absoluut geen bijwerkingen krijgt”, zegt hij. “Ook zouden TBS’ers enkel mee willen werken om eerder vrij te komen en dan de boel gaan bedonderen. Maar met onze tests pikken we die mensen er zo tussenuit. Je kunt dat echt op geen enkele manier faken.”

Collega Jack van Honk beaamt dat. Hij heeft in het verleden al een serie onderzoeken gedaan met gezonde vrijwilligers. “We meten onbewuste emotiereacties, zoals het geleidingsvermogen van de huid. Dat is gerelateerd aan zweetproductie en dus indirect aan nervositeit en angst. We laten mensen bijvoorbeeld in een flits een angstaanjagend beeld zien, zoals een van angst vertrokken gezicht. De proefpersoon weet niet dat hij dat beeld gezien heeft, maar heeft toch een verhoogde huidgeleiding. Tenzij we overigens bij die persoon de orbitofrontale cortex geremd hebben met TMS. Dan zie je geen reactie. Precies hetzelfde zie je bij een psychopaat. Die kent geen angst.”

In tegenstelling tot Justitie keurde de ethische commissie van het Universitair Medisch Centrum in Utrecht de plannen wel goed. Koerselman en Van Honk hopen nu dat Justitie hun argumenten alsnog wil overwegen. Een aantal TBS-klinieken, waaronder de Nijmeegse Pompekliniek, is in ieder geval zeer geïnteresseerd. “Het zou idioot zijn als we hiermee niet mochten doorgaan”, zegt Van Honk. “Het maatschappelijk belang is levensgroot en er zijn geen medische risico’s.” Justitie wil in ieder geval voorlopig eerst meer onderzoek.
 


< Terug naar de voorproefjes
Copyright © 2010 - Alle rechten voorbehouden - Webdesign Laurens Mast Freelance Webdesign